Kamień z Rosetty
Dekret w trzech systemach pisma i odczytanie pisma egipskiego
Kamień z Rosetty, wykonany w 196 roku p.n.e., zachował dekret kapłański z czasów Ptolemeusza V. Równoległe inskrypcje zapisane egipskimi hieroglifami, pismem demotycznym i starożytną greką stworzyły podstawę do porównywania systemów pisma i odegrały kluczową rolę w dziewiętnastowiecznym odczytaniu hieroglifów.
Dekret z epoki ptolemejskiej
Kamień z Rosetty jest zachowanym fragmentem większej steli z granodiorytu, wykonanej w 196 roku p.n.e. za panowania Ptolemeusza V. Inskrypcja utrwala dekret wydany przez radę kapłanów i opisuje królewskie dobrodziejstwa, honory oraz postanowienia kultowe dotyczące młodego władcy. Zabytek pochodzi z okresu ptolemejskiego, gdy Egiptem rządziła dynastia macedońsko-grecka, korzystająca równocześnie z greckich i egipskich tradycji politycznych oraz religijnych. Kamień odnaleziono w 1799 roku w pobliżu miasta Raszid, znanego w językach europejskich jako Rosetta, w delcie Nilu. Jego późniejsza sława wynikała nie tylko z politycznej treści dekretu, lecz przede wszystkim z zachowania odpowiadających sobie wersji tekstu.
Trzy systemy pisma, dwa języki
Na zabytku znajdują się trzy bloki pisma: egipskie hieroglify, egipskie pismo demotyczne oraz starożytna greka. Najprecyzyjniej można je opisać jako trzy systemy pisma reprezentujące dwa języki, ponieważ partie hieroglificzna i demotyczna zapisują odmiany języka egipskiego, a dolna część została sporządzona po grecku. Wersje nie są w każdym szczególe mechanicznymi kopiami, lecz ich bliskie podobieństwo umożliwiało porównywanie imion, tytułów, powtarzalnych formuł i struktur gramatycznych. Greka była już czytelna dla europejskich badaczy, dlatego stanowiła punkt odniesienia dla analizy obu zapisów egipskich. Kamień był więc cennym dokumentem porównawczym, a nie samodzielnym kluczem niewymagającym innych inskrypcji i wiedzy językowej.
Klucz porównawczy
Odczytanie pisma egipskiego było wynikiem stopniowej pracy wielu badaczy. Thomas Young dokonał ważnych postępów, rozpoznając związki między tekstem greckim, znakami demotycznymi i hieroglificznym zapisem imion królewskich. Jean-François Champollion rozwinął te ustalenia dzięki porównaniom z innymi inskrypcjami oraz znajomości języka koptyjskiego, będącego późnym etapem rozwoju języka egipskiego. W 1822 roku przedstawił przełomowe wyniki wskazujące, że hieroglify mogły pełnić funkcje fonetyczne obok innych zastosowań znaków. Kamień z Rosetty był centralnym narzędziem porównawczym, ale nie działał jak prosty słownik kodów. Jego znaczenie polega na tym, że pomógł rozwinąć metodę umożliwiającą ponowne badanie rozległych zasobów egipskich tekstów historycznych, religijnych i administracyjnych.